Đoạn trích trong “Văn tế thập loại chúng sinh” của Nguyễn Du đã thể hiện sâu sắc giá trị hiện thực và tinh thần nhân đạo của tác giả đối với những kiếp người bất hạnh. Trước hết, đoạn thơ tái hiện nhiều cảnh đời khác nhau: người chết vì chiến trận, kẻ “lỡ làng một kiếp”, người phải chịu cảnh nghèo đói, tha hương, lưu lạc. Dù xuất thân và số phận khác nhau, tất cả đều gặp nhau ở nỗi đau khổ, cô đơn và bất hạnh. Những câu hỏi tu từ như “Ai chồng con tá biết là cậy ai?”, “Kiếp sinh ra thế biết là tại đâu?” vang lên đầy xót xa, thể hiện sự thương cảm sâu sắc của Nguyễn Du trước những kiếp người nhỏ bé. Đặc biệt, hình ảnh “năm cầu gối đất”, “dãi tháng ngày hành khất ngược xuôi” gợi nên cuộc sống cơ cực,

không nơi nương tựa. Về nghệ thuật, tác giả sử dụng thể song thất lục bát, kết hợp hình ảnh giàu sức gợi, điệp cấu trúc “Cũng có kẻ”, ngôn ngữ giàu cảm xúc và giọng điệu bi thương. Qua đó, Nguyễn Du không chỉ tố cáo một xã hội đầy bất công mà còn thể hiện tấm lòng nhân đạo sâu sắc, luôn hướng sự đồng cảm đến những con người bất hạnh.

Trong bài thơ “Trò chuyện với nàng Vọng Phu”, Vương Trọng đã khắc họa hình tượng nàng Vọng Phu như biểu tượng cho nỗi đau, sự cô đơn và lòng thủy chung của người vợ có chồng ra trận. Nàng đứng giữa “mưa, trong gió”, giữa “mây trời” để chờ đợi người chồng đã ra đi. Câu hỏi “Sao nàng còn đứng trong mưa, trong gió / Cô đơn giữa mây trời?” gợi lên sự xót xa trước một cuộc chờ đợi kéo dài vô tận. Thời gian và chiến tranh đã khiến người chồng “chẳng bao giờ về nữa”, đất nước trải qua “trăm trận binh đao”, còn người vợ vẫn hóa đá trong niềm tin và nỗi nhớ. Đặc biệt, câu thơ “Nhưng hay đâu ta hoá đá niềm tin / Hóa đá nỗi cô đơn / Và thời gian chờ đợi!” cho thấy sự hóa đá không chỉ là hóa đá thân xác mà còn là sự hóa đá của niềm tin, nỗi cô đơn và thời gian. Qua hình tượng nàng Vọng Phu, tác giả thể hiện niềm thương cảm sâu sắc đối với những người vợ có chồng đi lính, đồng thời trân trọng tình yêu, lòng thủy chung và khát vọng được đoàn tụ của họ.

Trong bài thơ “Chân Quê”, Nguyễn Bính đã khắc họa nhân vật “em” – một cô gái thôn quê mang vẻ đẹp mộc mạc, giản dị và đậm đà bản sắc làng quê Việt Nam. “Em” hiện lên qua những hình ảnh quen thuộc như “yếm lụa sồi”, “dải lưng đũi nhuộm”, “áo tứ thân”, “khăn mỏ quạ, quần nái đen”. Đó không chỉ là trang phục mà còn là biểu tượng của vẻ đẹp chân quê, truyền thống. Tuy nhiên, sau khi đi tỉnh về, “em” đã thay đổi cách ăn mặc: “Khăn nhung, quần lĩnh rộn ràng”, “Áo cài khuy bấm”, khiến chàng trai cảm thấy hụt hẫng, tiếc nuối. Qua lời trách móc nhẹ nhàng mà tha thiết, có thể thấy “em” là người con gái đang đứng trước sự thay đổi của cuộc sống hiện đại, giữa cái mới và những giá trị truyền thống. Nhân vật “em” vì thế không chỉ gợi lên vẻ đẹp duyên dáng của người con gái quê mà còn thể hiện nỗi niềm của Nguyễn Bính trước nguy cơ những nét đẹp văn hóa dân gian bị phai nhạt. Qua nhân vật này, nhà thơ bộc lộ tình yêu sâu sắc với quê hương và vẻ đẹp “Chân Quê”.